tirsdag 18. april 2017

Eit ekstraordinært liv

På laurdag kunne Dagbladet melda at den eldste personen i verda, italienske Emma Morano, hadde døydd, 117 år gammal. Ho var fødd den 29. november 1899. No skal ein rett nok ta høgde for at det finst eldre folk. Det er nokre som hevdar å vera ein god del eldre enn Morano, utan at dei kan bevisa det, men ut ifrå det me veit, var ho den siste gjenlevande personen som var fødd på 1800-talet.

På eit vis kan me dermed seia at sjølve 1800-talet tok slutt den 15. april 2017. Tenk litt over det: Alle menneska og tankane som fantest då, er borte no. Slik sett var dette dødsfallet verd å merka seg utover at Guiness må endra eit namn i rekordboka si.

Emma Morano blei fødd i eitt århundre og levde gjennom eitt heilt før ho døydde i eit tredje. Neste gong nokon kan skryta på seg å ha levd eit heilt, kalendarisk århundre, blir 1. januar 2100. Slikt skjer altså ikkje kvar dag.

Dette er derimot ikkje det mest uventa i Dagbladet sin artikkel. Den store sensasjonen kjem for dagen når Dagbladet siterer NTB som har snakka med ordføraren i Verbania, heimbyen til Emma Morano. Han skal ha sagt:

- Hun levde et ekstraordinært liv [...]

Tenk å få eit ekstraordinært liv, då! Det er dei færraste forunt å få eit ekstra liv utanom det som opprinneleg var planlagt. Det er nemleg den tradisjonelle tydinga av "ekstraordinær" på norsk, jamfør "ekstraordinær generalforsamling".

No for tida ser ein derimot dette ordet stadig oftare i tydinga "spesielt, særs bra", men det kan fort laga ugreie. For kva er då ei ekstraordinær generalforsamling? Er det ei generalforsamling ein kalla inn til på grunn av spesielle hendingar, eller er det berre ei knakande god generalforsamling?

Det er ikkje uproblematisk når ein ukritisk tar i bruk engelske ord i norsk språkdrakt og desse kolliderer med ei anna tyding av det same ordet i norsk. Slikt fremmer ikkje kommunikasjon. Det lagar støy og moglege misforståingar. Og i ein gitt situasjon kan det jo til og med bli kritisk.

Og då meiner eg kritisk som i "Kritisk at DNBs nettbank er nede igjen" (P4.no), ikkje som i NRK Finnmark si nyheitssak om eit 700 km langt sykkelritt med den noko forvirrande og garantert feilinformerande tittelen "Kritisk at de får sove". For 700 km på sykkelen utan søvn kan fort bli verkeleg kritisk...

fredag 10. juli 2015

Idrettar me ikkje har 3: Tsjokball

Sidan me ikkje har denne idretten, har me heller ikkje noko namn på han, og eg har heller ikkje funne noko namn på svensk eller dansk. Tsjokball er mi eiga omsetting av det tyske namnet Tchoukball, som òg blir brukt på andre språk og som tyder... tja, ingenting faktisk. Idretten har rett og slett namn etter den lyden som kjem når ein skårer.

Tsjokball framstår som den ultimate gymtime-sporten, med full fart, masse mål, lite utstyr og tilsynelatande enkle reglar. Det er ein lagsport (7 spelarar på kvart lag) som kan minna om handball, men i staden for vanlege mål med keeper, er det ein liten skråstilt trampoline i kvar enden av banen. Rundt trampolinane er det ein sone, og ein lagar mål ved å kaste ballen på trampolina slik at han sprett utanfor sona og går i golvet utan at nokon fangar han. Når ballen treff trampolinen, seier det visstnok "tsjok", ifylgje dei som driv med dette, og derav det litt spesielle namnet.

Det er også eit par andre ting som skil tsjokball frå handball:
  • Ein kan skåra i begge endar av banen. Begge lag spelar altså begge vegar. Slik blir det tempo av!
  • Kroppskontakt er forbudt. Det er det definitivt ikkje i handball... 
  • Det angipande laget kan berre bruka tre pasningar før dei må skyta.
  • Nokre regelbrot og feil gir mål til motstandarlaget. 
Tsjokball blei oppfunne i 1970 av den sveitsiske idrettslegen Hermann Brandt, som syntes at aggresjon og fysisk kontakt i idrett førte til for mange skadar. I tillegg skulle den nye sporte fremja god sportsand, eller fair play. Brandt sin idrett blei spesielt populær i Taiwan, som har dominert dei internasjonale meisterskapa. I VM i 2011 deltok 12 land frå Europa, Asia og Sør-Amerika.

Her er ein liten smakebit av tsjokball, eller tchoukball, som det offisielt heiter:


 

onsdag 24. juni 2015

Gummibåt: Ggefe fakfa ga eidiednv

Det er litt uklart koss marknadsavdelinga til Biltema har greidd dette, men resultatet er strålande og minneverdig så det held. Eg snakkar om skildringa av gummibåten til kr. 3499 på side 5 i reklameheftet som dumpa ned i postkassa i dag, og som ga meg ei god unnskulding for å blåsa nytt liv i tavla mi.

Kanskje var det ein tekstforfattar som var litt seint ute, og for å halda styr på layouten klaska ein ned nokre bokstavar for å hugsa at her skal det stå noko lurt om gummibåten. Men så kom aldri teksten. Eller han blei aldri lagt inn. Eller nokon tenkte at pokker òg - lat oss sjå kva som skjer viss me...

Og Biltema kastar ikkje vekk tida på plagsom korrekturlesing. Korfor skulle dei det når dei store riksavisene ikkje gjer det? Dermed gjekk det som det gjorde, og annonseteksten blei som han blei:
"Gummibåt.
Ggefe fakfa ga eidiednv envaen voaendovn evnenvn ego dvnvnevoednedn enfoef e d fe"
Du skjønar problemet, ikkje sant? Du ser at det manglar punktum sist i setninga?
 

søndag 2. mars 2014

Tidenes beste frå Hjelmeland?

Det 90 km lange Vasaloppet i dag blei meir spennande enn vanleg for oss som har røter i Hjelmeland kommune i Rogaland. Omlag 15 km frå mål rykka hjelmelandsbuen Audun Laugaland og fekk etter kvart ei luke på 40 sekunder. Han såg energisk og sprek ut, og 5 km før mål var kommentatorane på svensk TV sikre på at han ville vinna. "Det är bara en som kan ta från honom sägeren, och det är han själv," sa dei. Underteikna trudde ikkje det han såg der han sat og hoppa i sofaen. 

Knappe 2 km før mål var det framleis 20 sekunders luke, men bak gjekk det styggfort, og Audun var tom for krefter. 400 m før mål blei han tatt igjen. Underteikna fall litt saman i sofaen, som ein gjerne gjer etter ei nær-siger-oppleving, og Audun Laugaland stupte over mål til ein 4. plass.

Etter målgangen låg han lenge utslått og nedslått i snøen. I intervjua kjempa han med følelsane etter å ha vore så nær den store sensasjonen. Han hadde riktignok både 8. og 9. plass frå før, men ingen trudde vel på ein siger til Hjelmeland i verdas største skiløp. Lysløypene i Bjødnabu er jo ikkje nettopp navlen i skiverda. Audun var sjølvsagt skuffa, men også stolt av innsatsen sin, sa han. Og det er det all grunn til. Ikkje berre er det karrierebeste etter fleire år like under toppen i langløpssirkuset, men det er ei av dei beste prestasjonane i Hjelmeland si idrettshistorie. Kanskje den beste.

Det har vore idrettslag i Hjelmeland i over 100 år, men det har ikkje vore så mange høgdepunkt å visa til resultatmessig. Underleg nok har dei beste resultata kome vinterstid, trass i at ein vanleg Ryfylkevinter med plussgrader og regn i berre liten grad inviterer til klassisk norsk vintersport. Eit aktivt skøytemiljø på Fister resulterte i to NM-gull (1979-1980) og deltaking i to VM i kortbaneløp (1975-76) for Jostein Staurland. Alle desse meisterskapa var rett nok uoffisielle, men VM er VM, og NM-gull er NM-gull - også om heile sporten bokstaveleg talt blei lagt på is her i landet året etterpå på grunn av lita deltaking. Ein annan VM-deltakar frå Hjelmeland var syklisten Håvard Nybø som var med i landevegsrittet i 2009, og som gjekk til topps i Rogaland GP same år. 

Utover dette har det blitt med eitt og anna kretsmeisterskap til idrettslaga i Hjelmeland, mellom anna i 1979, då fotballaget i Årdal tok meisterskapet i 7. divisjon. Dessutan gjorde Fister det så bra i volleyball rundt 1990 at dei nesten rykka opp i 2. divisjon.

Det var altså eit sjeldant idrettshistorisk høgdepunkt for hjelmelandsbuen me såg i Mora i dag, og neste år blir det endå betre. For då er Audun Laugaland bitte litt sterkare og held heilt inn.

mandag 10. februar 2014

Cornelius Cruys

Fil:Cornelius Cruys-col.jpg
Under åpningsseremonien  til OL i Sotsji før helga var det en kavalkade over høydepunkta i Russlands historie. En ikke ubetydelig del av innslaget var viet tsar Peter den store, og det ble ganske riktig sagt at han bygde opp den russiske marinen. Det de norske kommentatorene dessverre ikke sa noe om, var den avgjørende rolla stavangergutten Nils Olsen - bedre kjent som admiral Cornelius Cruys - spilte i dette arbeidet.

Nils Olsen ble født i Stavanger rundt 1655 og tok hyre på et nederlandsk skip i 14-årsalderen. Etter hvert tok han navnet Cornelius Cruys og slo seg ned i Amsterdam. Han livnærte seg blant annet som skipsbygger, karttegner og skipsfører, og på den måten fikk han stor innsikt i alt som hadde med skip og skipsfart å gjøre. 

Peter den store ville gjøre Russland til ei stormakt. For å klare det, trengte han en marine, og for å få det trengte han hjelp av de som kunne sjøfart best: nederlenderne. Derfor reiste han til Nederland i 1697. Noen av Cruys' rivaler foreslo at han kunne være rett mann for jobben - ikke så mye fordi de beundret ham, men vel så mye for å bli kvitt ham. Russland ble tross alt sett på som noe mellom Europas bakgård og Helvetes forgård, så sjansen for at han skulle komme levende tilbake, vurderte de nok som liten.

Cornelius Cruys gjorde derimot stor lykke i Russland. Over natta gikk han fra å være underekvipasjemester av 3. rang ved det nederlandske admiralitetet til å være viseadmiral i den russiske flåten, som riktignok ikke eksisterte ennå. Oppdraget var jo å bygge opp nettopp den flåten. Det gjorde han og ble en av tsarens nærmeste medarbeidere. Han var øverstkommanderende i Østersjøflåten og bidro sterkt til at Russland nedkjempet svenskene ved Poltava i 1709.

Cruys ble i Russland til han døde i 1727 til tross for at han hadde flere fiender som prøvde å stikke kjepper i hjulet for ham. Han ble blant annet Russlands første admiral, og han var borgermester i Taganrog.

I debyen Stavanger har Cornelius Cruys fått både ei gate og en statue, men han er lite kjent blant nordmenn. Historia om den fattige stavangergutten som ble tsarens høyre hånd er spennende lesing. En kortversjon finnes på Norsk biografisk leksikon, men den som vil fordype seg mer, kan kose seg med Torgrim Titlestads biografi Tsarens admiral (1999).

søndag 2. februar 2014

Hockeysveis

Før jul kom det ut eit album med Pondus på esperanto med tittelen Maltrafoj, som kan omsettast med "missar". Eg var med i sluttfasen av korrekturlesinga, og la det vera sagt med ein gong: Pondus er ikkje lett å omsetta. Her haglar det med slang, metaforar og allusjonar, og språket spenner seg over eit vidt stilspekter. Og når dette så skal omsettast til eit internasjonalt publikum med ulik språkbakgrunn... Ja, du forstår problemet.

I ei av stripene er det snakk om Pondus sin hockeysveis på 80-talet. Det norske ordet kjem av at denne frisyren i si tid var populær blant ishockeyspelarar, men slik var det ikkje i alle andre land, og då var det grunn til å tru at denne referansen ikkje ville bli forstått. Altså kva skulle me kalla hockeysveisen på esperanto?

Eg spurte språkmektige kollegar på universitetet og fann ut at den folkelege frisyren hadde mange ulike - og til dels svært folkelege - namn på ulike språk.

På fransk heiter det grevlingsveis ("coupe de blaireau"), og det er jo ikkje ei dårleg samanlikning. Underlegare er det engelske "mullet", mulle på norsk - ein særdeles hårlaus fisk. Nederlendarane kallar det ei matte ("mat"), og i Tyskland har dei eit heilt eige, sjølvkomponert ord: Vokuhila. Det er ei forkorting for "vorne kurz, hinten lang", som tyder "kort framme og langt bak".

Min italienske kollega, Vanessa, kom ikkje på noko italiensk ord for frisyren som lyste mot henne på PC-skjermen, så ho sende spørsmålet vidare til ei venninne. Svaret var at denne frisyren ikkje fanst i Italia, og endå mindre eit ord for det. Og om det skulle finnast eit ord for det, ville venninna helst ikkje kjenna til det...

I den store, spansktalande verda veit dei kva ein hockeysveis er, men dei er ikkje heilt einige om kva han skal kallast. I Spania kallar dei det treffande nok ein mopp ("las greñas"), medan dei i Argentina snakkar om cubansk hår ("cubana"). Kva dei kallar det på Cuba, veit eg ikkje...

Ikkje le for høgt og lenge om du likte argentinarane sin harselas med cubanarane. Eg har nemleg latt meg fortelja at det islandske uttrykket for hockeysveis tyder norsk hår.

Alle desse ulike orda og uttrykka for å skildra ein frisyre viser tydeleg kor samanfletta språk, tankesett og kulturreferansar er, og at det som er openbert for den som snakkar eitt språk, kan vera totalt uforståeleg for den som snakkar eit anna.

Så kva gjorde me i Pondusstripa? Esperanto har - så langt me fann ut - ikkje noko eige ord eller uttrykk for hockeysveis, så me gjorde det enkelt: langnakka hår. Om du lurer på kva det heiter på esperanto, må du nok kjøpa albumet...

lørdag 23. november 2013

Bingo?!

Det er cupfinaletid. I dag vann Stabæk damefinalen, og i morgon møtes Rosenborg og Molde til årets store fotballfest på Ullevål stadion. Kampen blir sendt på NRK, med Arne Scheie som kommentator for aller siste gong. Han gir seg visstnok som fotballkommentator, og i samband med det blei han intervjua i Morgennytt.

Eit naturleg spørsmål var kva han trudde om den føreståande kampen. Scheie rekna med at det ville bli ein god og jamn kamp, og han håpte at det ikkje ville enda med straffesparkkonkurranse. For, som han sa: "Straffesparkkonkurranse er bingo."

Men er det verkeleg det? Eg var sjølv veldig skeptisk til å avgjera viktige kampar, som t.d. internasjonale finalar, på den måten, men no ser eg litt annleis på saka.

Fotball handlar om å få ballen i mål flest gonger, og når ingen av laga er flinkare enn det andre til det i løpet av den tilmålte tida, er det berre rett og rimeleg å sjå kven som er flinkast under lettare føresetnader: Kort avstand og ingen plagsomme forsvarsspelarar. Er dette bingo? Nei, sjølvsagt er det ikkje det. Me snakkar om grovt overbetalte jyplingar som bruker heile den korte arbeidstida si på å trena på nettopp dette: å få ballen i mål. Og då må ein forventa at dei greier nettopp det på 11 meters hald med nesten tomt mål. Det skal ikkje vera eit spørsmål om flaks.

Ein straffebom er resultatet av eitt av to: Anten er det ein dyktig keeper, eller så er det ein udyktig straffeskyttar. Det er ikkje uflaks. Straffeskytarar som kallar seg toppidrettsutøvarar kan rett og slett ikkje skulda på slikt med mindre dei sklir på det blaute, glatte graset eller skolissa går opp i det dei skyt - og det skjer veldig sjeldan. Dessutan høyrer det med til stillingsbeskrivelsen deira å sjekka skolissa.

Ein periode hadde ein eit velmeint forsøk med golden goal, eller "fyrste målet vinn", som me kalte det heime i Årdal på 80-talet. Tanken var god, men ikkje så realistisk, viste det seg. Etter 120 minutter var beina møre og angsten for baklengsmål større enn lysta til å skåra sjølv, så det enda gjerne slik det hadde gjort så mange gonger før:

Straffekonkurranse for å sjå kven som var flinkast til det enkle. Eg har kome fram til at det er det beste og mest rettferdige. Fotball handlar trass alt om éin ting: Å sparka ballen i mål.