Keep it simple ...

Som norsklærer for utlendinger har jeg et motto: Keep it simple - eller gjør det enkelt. Det er bedre å skrive enkle og forståelige setninger enn fancy setninger som kollapser og ikke får fram budskapet. Og det er nettopp her det ofte går galt for mange av studentene mine. De blir litt for ambisiøse og prøver å skrive det de oppfatter som et akademisk bra språk eller å si ting like komplisert som de gjør på morsmålet. Det er lett å forstå at professorer og doktorgradsstipendiater har et ønske om å skrive avanserte tekster, men det tar tid å komme dit. I mellomtida er keep it simple den beste strategien.

Derfor har jeg til og med en egen keep it simple-genser som kun brukes når jeg returnerer studenttekster, som en konstant påminnelse som ser ut til å hjelpe. Litt, i alle fall.

Keep it simple er ikke bare et godt prinsipp for dem som holder på å lære seg norsk (eller andre språk, for den del). Mange nordmenn kunne ha godt av å tenke mer i de baner før de uttrykker seg på morsmålet. For eksempel politiet. Jeg lurer av og til på om tåkeprat er et eget emne i politiutdanninga og om antallet striper på skuldra sier noe om hvor flink den aktuelle politimannen er til å pakke inn enkle budskap i unødvendige ord - helst substantiv, selvfølgelig. Problemet synes nemlig å tilta jo høyere opp i politisystemet personen hører hjemme. Etter ei trafikkulykke i 2021 fant politiet narkotika i ulykkesbilen, noe operasjonslederen uttrykte slik til VG:

Jeg kan bekrefte at det i forbindelse med ulykken ble gjort funn av narkotika i tilknytning til kjøretøyet.

Andre ganger er det faktisk gode grunner til å ikke gjøre det enkelt. Lovtekster er det beste eksempelet på det. Her trumfer presisjon alle andre ønsker og målsetninger. En lærer i et juridisk emne jeg tok en gang, sa det slik: Lover er ikke skrevet for å forstås, men for å ikke misforstås. 

Ei anna gruppe som har gode grunner til å ikke følge min keep it simple-filosofi, er politikere. For dem er det jo ofte om å gjøre at bordet - eller mer presist: ordet - ikke fanger. Jo mer krøklete og ordrikt man har formulert seg, jo enklere er det å omtolke og bortforklare senere hvis man blir konfrontert med noe som kan ligne et løftebrudd, en tvilsom forklaring eller en innrømmelse. Kanskje var det det avtroppende minister for forskning og høyere utdanning Ola Borten Moe tenkte på her om dagen.

Etter avsløringa av at han hadde gjort klønete (mange vil si: utspekulerte) aksjekjøp, ble han spurt av VG om han hadde snakket med statsministeren om å få bli sittende som minister. Det hadde han ikke. Så da var naturligvis neste spørsmål: Burde du gjort det?

Til dette svarte Borten Moe: Ja, det burde jeg - slutt å mase! Altså, det var det han mente. Det var ikke det han sa. Han sa:

I retrospekt kunne man kanskje spekulert rundt det, det tror jeg imidlertid hverken er i sakens kjerne eller et stort poeng for hverken nåtid eller fremtid.

Kunst, er det. Rett og slett kunst!

PS: Den nevnte keep it simple-genseren fant jeg i et butikkvindu bare minutter etter at jeg hadde fått ut litt frustrasjon over studenter som skrev for komplisert. Det var bare én igjen av genseren, den passet meg perfekt, og den var på 70% salg. Dette tolker jeg som at høyere makter støtter filosofien min.

Tomgangskjøring

 Det er like fordømt unødvendig og irriterande kvar gong: Folk som lar bilen gå på tomgang mens dei "berre tar ein liten telefon" eller ventar på at makkeren skal koma ut ifrå butikken. 

Her om dagen såg eg det igjen, denne gongen på parkeringsplassen ved Nardocenteret her i Trondheim. Ein bil kom opp og parkerte rett ved sida av meg like etter at eg hadde parkert. Inni sat eit ganske ungt par. Eg gjekk inn på butikken, og då eg kom ut, hadde nok dama gått inn i butikken, for i bilen sat mannen åleine med nasen i mobilen. Og med motoren gåande. Det var mange og tjue grader ute, så han trengde neppe straum til varmeapparatet. Kanskje han høyrde på musikk? Vel, motoren treng ikkje gå for å gjera det. Det held å skru på straumen. Batteriet går neppe tomt på dei få minutta.

Dei verste er kanskje dei som kjem ut ifrå butikken, set seg i bilen, startar motoren og så tar opp telefonen. KVIFOR??? Og så var det rørleggaren som sette seg i bilen ved Kiwi på Tunga og starta motoren før han tok opp matpakka ...

Det artige oppi dette er at dei som gjer slikt gjerne òg er dei bilgalne som klagar mest og høgast på bensinprisen.

I Sverige er dei flinkare til dette. Når du kjem kjørande inn i ein svensk by eller tettstad, møter ein gjerne eit skilt som seier at tomgangskjøring er forbode, eller med teksten "Tomgångskörning max. 1 min.". I kva grad dette blir handheva, veit eg ikkje, men det er i alle fall ei påminning om at dette ikkje er ønskeleg.

Foto: Ålands radio & TV.

Samtidig var det nettopp i Sverige me kom ut for den verste tomgangskjøraren av alle. Det skjedde i den temmeleg motoriserte tettstaden Ed, like over grensa frå Halden, for ein del år sidan. Me hadde kjøpt oss kvar vår is og sat i sola utanfor gatekjøkenet med det fantastiske namnet Jerry Berry. Så kom ein far med dottera og parkerte like framfor oss. Han (dottera var for ung til å bli rekna som medskuldig) lot motoren gå mens dei gjekk inn og bestilte mat på gatekjøkenet. Det tok vel omtrent ti minutt før dei kom ut igjen. Då snakkar me tomgangskjøring på meir enn ett plan ...

Hustrig comeback - og eit lite jubileum

Sist helg sykla eg mosjonsrittet Tour de Frøya på ..., ja, på Frøya. For meg var dette eit comeback sidan det var ganske nøyaktig fem år sidan sist ordinære mosjonsritt (eller turritt, om du vil). Dessutan var det min fyrste start på Frøya - i eit ritt som eg hadde høyrt mykje fint om.

Vêrmeldinga la derimot ikkje opp til at det skulle bli noka stor oppleving. Gjennom veka hadde yr.no lova varierande grad av kaldt blåsevêr med tilhøyrande regn, men varselet var litt meir optimistisk på rittdagen. Det var ganske brukbart då eg starta frå Trondheim kl. 8.30, men både vind og regn tiltok utover mot kysten, og då eg kom opp av Frøyatunnelen, plaska det ned og trea stod i 60 graders vinkel. Gradestokken nøydde seg derimot med åtte grader. 

På mirakuløst vis letta det den siste timen før rittet. Dermed kom me oss i alle fall tørrhjulte rundt sjølv om vinden framleis var noko hustrig, utan at eg tar for hardt i. Dei to fyrste mila i motvind gjekk i heile 21 km/t... Men så gjekk det jo tilsvarande lettare og fortare den andre halvdelen. Dermed kom eg greitt rundt som nr. 79 av 165 på ein time og 48 minutt sjølv om dagsformen ikkje var den beste.

Men uansett vêr og eigen dagsform var det ei hyggjeleg oppleving. Frøyværingane kan det med å arrangera sykkelritt. Touren er tydelegvis ein kollektiv happening der halve befolkninga stiller på dugnad og den andre halvdelen som heiagjeng langs løypa. Trass i den kalde vinden var det liv og røre med musikk, flagg, dans og applaus i kvar einaste bygd og grend. Ja, for ein sart ryfylking med haugianske aner blei det nesten litt valdsamt til tider...

Det var eit mosjonsritt slik det skal vera. God stemning og deltakarar av alle slag: unge og gamle, på racersyklar, offroadar og tandemsyklar. Ja, til og med to trehjulsyklar med to seter. Herleg! I førpandemisk tid og i solskin var det nok ei himla stemning, vil eg tru. Eg ser ikkje bort ifrå at det blir ein ny tur neste år, særleg om trøndersommaren skulle stikka innom.

Comebacket var òg eit lite jubileum: mitt 50. mosjonsritt sidan debuten i 1990. Det hadde vore fleire om det ikkje var ein 14 år lang pause mellom ritt nummer to og tre...

Dei femti startane fordeler seg på 28 ulike ritt, i kronologisk rekkefylgje: Rogalandsrittet, Jadarrittet, Storsjön runt, Markathriller'n, Byneset-Klæbu rundt, Trondheimsfjorden rundt, Sjælland rundt, Styrkeprøven Trondheim-Oslo, Bergmannsrittet, Hemnerunden, Vätternrundan, Telemark Tours, Selbu rundt, Rissa rundt, Minikarolinerrittet, Victoriarunden, Vasatrampet, Austrått Grand Prix, Trondheimsrittet, Tour of Jämtland (Trondheim-Åre), Hitrarittet, Siljan runt, Stærk, Snåsavatnet rundt, Smøla rundt, Olsokrittet, Tour de Tomtvatnet og Tour de Frøya - i alt 6365 km og eit utal opplevingar.

Minnebøker

Då eg gjekk på barneskulen rundt 1980, hadde me minnebøker der klassekameratar, andre vener, familiemedlemmar m.m. skreiv helsingar slik at eigaren av boka skulle minnast ein resten av livet. Berre få år seinare dukka skuledagbøkene opp. Der svarte venene på prefabrikerte spørsmål som "Favorittfarge" og "Verste fag på skulen", men i minnebøkene måtte ein vera kreativ og laga helsinga sjølv.

Ofte var det så som så med kreativiteten. Det gjekk mykje på standardhelsingar som: 

Mi adresse er som før - opp ei trapp og inn ei dør.

eller:

Hei på deg! Tre ord på snei! Du er grei!

for ikkje å snakka om denne klassikaren som har illustrert mangt eit minnebok-bidrag gjennom åra:

     L

    VEL

     V 

Delvis fordi helsingane gjerne (les: alltid) var så upersonlege, er det nok sjeldan takk vere minneboka ein hugsar gamle kjende. Eg hugsar til dømes ikkje den gode klassekameraten Gunnstein fyrst og framst på grunn av desse linene:

Eg skriv ditt navn med prikker. Håper de ikke stikker.

At eg framleis hugsar tidlegare klassekamerat og besteven Henning godt, skuldast heller ikkje denne noko avkorta helsinga - som i seg sjølv grensar til å vera ufrivillig minneverdig:

Sol ute sol et lite minne.

Dei som hadde minnebok sjølv, veit kva ord som manglar. Dei seriøse helsingane av meir personleg karakter kom frå dei vaksne som skreiv. Då kunne det vanka både personleg ros og bibelvers. Derfor inneheld minneboka også eit par ganske hyggjelege og varmande innslag. Innlegget til storebroren min, datert 10. juni 1981, er derimot ikkje blant dei:

Kjell Skrue står på hue i ei diger maurtue.

Sist eg var heime i Årdal, kom eg over den gamle minneboka til far frå tidleg på 1950-talet. Den var ganske annleis enn minneboka mi. Tidsanden var ei anna snautt ti år etter krigen, og venene hans hadde ein svært så vaksen og høgtideleg tone. Det gjekk mest på sitat frå nasjonalromantiske og oppbyggjande dikt, moralske tankar og bibelvers. Det heile var sirleg skrive og tidvis fint illustrert med teikningar, men temmeleg upersonleg, som flosklane i boka mi. 

Men det var eitt unntak: Liv. Ho hadde forstått poenget med minneboka og sa det rett ut i den beste minnebokhelsinga eg har sett. Liv skreiv:

Gløymer du meg, så nåde deg!

Og det funka: Far hugsa Liv, han, trass i at han ikkje hadde sett henne sidan skuledagane. 

Bruk refleks, sa bygda

Eg kjem frå ei lita bygd, og eg hugsar korleis heile bygda samla seg i stoveglasa før då me høyrde lyden av helikopter som kom inn frå fjorden. Den lyden fortalde oss at ein eller annan i bygda hadde vore uheldig eller blitt alvorleg sjuk. Alle fylgde lysa frå helikopteret for å sjå kor det gjekk ned. Kven var den uheldige? Korleis gjekk det med hen? At alle storma til stoveglaset, var sjølvsagt eit uttrykk for ektefølt nysgjerrigheit, men òg for omsorg.

Det er ofte ein floskel at alle tar vare på og viser omsorg for kvarandre i små bygder. Men av og til stemmer det, og då er det ganske hyggjeleg og fint. Og no har bygda vist omsorg for far på ein sjarmerande måte.

Det er inga overdriving å seia at far begynner å dra på åra, men han går framleis sin daglege runde på dårleg opplyste og til dels sterkt trafikkerte vegar. Det viser seg at fleire i bygda har reagert på at han er litt lite reflektert - i ordets mest konkrete tyding: Han er vanskeleg å sjå når han er ute og går. I mørket er som kjent alle kattar grå, og far er til alt overmål stort sett kledd i grått. Naboar og lastebilsjåførar har visstnok gitt uttrykk for at han burde gjera noko for å bli sett betre, og no har altså bygda tatt saka i eigne hender:

Her om dagen låg det ein flunke ny refleksvest frå eit lokalt firma i postkassen til foreldra mine. Det er omsorg i praksis. Far er for øvrig veldig nøgd med vesten og brukar han flittig.

Heia Årdal!

Hjelp, han vil ha melk!

Eg drikk ikkje kaffi. Eg likar det ikkje, så når me er på kafé, drikk eg vanlegvis te eller brus. Men av og til får eg rett og slett lyst på eit godt, gammaldags glas med melk. Melk og rosinbolle. Ja, det er barnleg - men kva så? Det er godt! 

Problemfritt er det ikkje å ha slike eksklusive vanar. Kafear og konditori no til dags er nemleg ikkje førebudde på at vaksne folk kan finna på å bestilla eit glas melk. "Melk" finst oftast ikkje på menyen, trass i at det sjølvsagt står minst éin melkekartong i kjøleskapet og glas på benken. Dermed fører orda "ei rosinbolle og eit glas melk, takk" gjerne til full forvirring. "Melk? Har me melk? Kva kostar eit glas melk? Kva glas skal eg bruka? Korleis slår eg det inn?" Desse og gjerne fleire spørsmål svirrar i hovudet til seljaren, og hen blir sett på ein hard test i improvisasjonsevner. Slik har det seg at eg har betalt alt frå fem til 25 kroner for melkeglaset - i den same kafeen.

Morosamast var det hjå Melhus bakeri på Valentinlyst under pandemien. Både eg og jenta hadde munnbind, og då ser ein som kjent berre augene. "Kan eg få eit glas melk", spurde eg, og augene over munnbindet lyste av skrekk og panikk. Hadde eg sett heile ansiktet, hadde ho nok berre sett passe usikker ut heller enn panisk, men eit artig døme på munnbindets kommunikasjonshemmande kraft var det.

I helga var me på Valentinlyst igjen. No har Melhus bakeri blitt til Rosenborg bakeri, men heller ikkje dei har melk på menyen. Eg ville ha ... - ja, de veit kva eg ville ha - og Snefrid gjekk og bestilte for oss. Eg blei sittande ved bordet og kika på nyheiter på mobilen, men etter ei lita stund merka eg at det var kaostendenser bak disken. Tre jenter virra rundt og var i heftig villreie. Det blei til slutt for vanskeleg og til slutt blei eg ropt bort til disken av Snefrid. Spørsmålet eg måtte hjelpa jentene med, var:

- Kva pleier du å betala for melka?

Det har som sagt variert, så eg sa eg trudde det var rundt 20 kroner. Dermed blei det prisen. Dessverre var den siste rosinbolla nettopp seld, så det blei rosinfri bolle. Men det blei melk.

Eit ekstraordinært liv

På laurdag kunne Dagbladet melda at den eldste personen i verda, italienske Emma Morano, hadde døydd, 117 år gammal. Ho var fødd den 29. november 1899. No skal ein rett nok ta høgde for at det finst eldre folk. Det er nokre som hevdar å vera ein god del eldre enn Morano, utan at dei kan bevisa det, men ut ifrå det me veit, var ho den siste gjenlevande personen som var fødd på 1800-talet.

På eit vis kan me dermed seia at sjølve 1800-talet tok slutt den 15. april 2017. Tenk litt over det: Alle menneska og tankane som fantest då, er borte no. Slik sett var dette dødsfallet verd å merka seg utover at Guiness må endra eit namn i rekordboka si.

Emma Morano blei fødd i eitt århundre og levde gjennom eitt heilt før ho døydde i eit tredje. Neste gong nokon kan skryta på seg å ha levd eit heilt, kalendarisk århundre, blir 1. januar 2100. Slikt skjer altså ikkje kvar dag.

Dette er derimot ikkje det mest uventa i Dagbladet sin artikkel. Den store sensasjonen kjem for dagen når Dagbladet siterer NTB som har snakka med ordføraren i Verbania, heimbyen til Emma Morano. Han skal ha sagt:

- Hun levde et ekstraordinært liv [...]

Tenk å få eit ekstraordinært liv, då! Det er dei færraste forunt å få eit ekstra liv utanom det som opprinneleg var planlagt. Det er nemleg den tradisjonelle tydinga av "ekstraordinær" på norsk, jamfør "ekstraordinær generalforsamling".

No for tida ser ein derimot dette ordet stadig oftare i tydinga "spesielt, særs bra", men det kan fort laga ugreie. For kva er då ei ekstraordinær generalforsamling? Er det ei generalforsamling ein kalla inn til på grunn av spesielle hendingar, eller er det berre ei knakande god generalforsamling?

Det er ikkje uproblematisk når ein ukritisk tar i bruk engelske ord i norsk språkdrakt og desse kolliderer med ei anna tyding av det same ordet i norsk. Slikt fremmer ikkje kommunikasjon. Det lagar støy og moglege misforståingar. Og i ein gitt situasjon kan det jo til og med bli kritisk.

Og då meiner eg kritisk som i "Kritisk at DNBs nettbank er nede igjen" (P4.no), ikkje som i NRK Finnmark si nyheitssak om eit 700 km langt sykkelritt med den noko forvirrande og garantert feilinformerande tittelen "Kritisk at de får sove". For 700 km på sykkelen utan søvn kan fort bli verkeleg kritisk...