Eit brød? 200 milliardar, takk!

Gamle myntar og setlar kan ofte vera ei dør til fortida. Fysiske pengar er tidskapslar som ber historia i seg og gjer epokar og hendingar meir handgripelege. Til dømes er ikkje lenger unionen med Sverige like fjern og berre noko i historiebøkene når du held i ein femøring frå 1876 med Oscar II sitt monogram, og ein 50-marksetel frå DDR med bilete av Friedrich Engels og tung industri fortel om eit land som forsvann og ein dramatisk del av den nære historia vår. Svalbardpengane som eg har skrive om tidlegare, minner oss om gruvehistoria på Svalbard, mens tyske Notgeld fortel om den spektakulære økonomiske kollapsen i Tyskland for omlag hundre år sidan.

Notgeld - nødpengar på norsk - er pengar som blir produsert i krisetider, i denne samanhengen setlar og myntar som blei trykt og prega under hyperinflasjonen i Tyskland i åra 1921-23. 

Etter den 1. verdskrigen gjekk den tyske økonomien fullstendig over styr, og regjeringa kjørte setelpressa på høggir med det resultatet at den tyske valutaen fullstendig mista verdien sin. Lærde folk oppgir fleire ulike grunnar til at dette skjedde. Den kanskje viktigaste grunnen var krigserstatninga sigersmaktene påla Tyskland å betala etter krigen. I januar 1921 laud kravet på 3000 milliardar mark, noko som tilsvarte ein stabel med 100 marksetlar som rakk to gonger rundt jorda. Desse pengane fanst naturleg nok ikkje, og landet var dømt til mislighald. I tillegg kom aukte offentlege utgifter på heimebane som fylgje av krigen og generell varemangel. Den endelege dropen som fekk det til å fossa over, var den franske okkupasjonen av Ruhrområdet i januar 1923 for å pressa Tyskland til å betala krigserstatninga. Då gjekk dei tyske arbeidarane der til generalstreik, mens tyske myndigheiter garanterte for løna deira. Men sidan det heller ikkje fanst pengar til dét, var det inga anna løysing enn å trykka nye pengar med stadig høgare pålydande og stadig lågare reell verdi. 

I juli  1919 kosta ein amerikansk dollar 14 mark, i januar 1922 var prisen oppe i 192 mark, eitt år seinare snautt 18 000 mark, og i november 1923 måtte ein ut med ikkje mindre enn 4,2 billionar mark. Altså 4 200 000 000 000 mark for 1 dollar.

10 millionar mark setel og 1/2 million mark mynt frå Hamburg,
begge datert august 1923.

Eit anna og meir folkeleg mål på utviklinga er korleis brødprisen steig til absurde høgder, særleg gjennom kriseåret 1923:

• Desember 1919: 0,80 mark
• Januar 1923: 250 mark
• August 1923: 69 000 mark
• September 1923: 1,5 millionar mark
• Oktober 1923: 174 millionar mark
• November 1923: 201 milliardar mark

Frå oktober til november var prisstiginga på brød på hele - hald deg fast - 115,5 millionar prosent! Vidare kosta ein kilo poteter rundt 100 milliardar mark, eitt egg over 400 milliardar, ein kilo svinekjøt ni billionar og ein trikkebillett i Berlin 150 milliardar.

I ein slik situasjon er ikkje lønsutbetaling noka enkel sak, så til slutt blei løna utbetalt to gonger om dagen. Både i lunsjpausen og ved arbeidsdagens slutt stod arbeidarane klar med trillebårer som dei fylte opp med setlar før dei sprang til butikken mens trillebårlasset enno hadde nokon verdi.

Den statlege pengepressa greidde ikkje å halda tritt med etterspurnaden og behovet for nye pengar. Derfor fekk regionale bankar løyve til å produsera eigne setlar og myntar. Det er desse pengane som blir kalla Notgeld. Nødpengane har oftast svært høg pålydande verdi, samtidig som dei er ganske enkle. Setlane har ofte berre trykk på éi side, og myntane er av billeg materiale, som aluminium. Det måtte bli slik når det skulle trykkast så mykje. Til gjengeld er ofte setlane fagerike og dekorative. Ein annan interessant detalj som fortel mykje om kor ille det var, er at dei er datert ikkje berre med året, men med månaden. Like greitt det, for neste månad var dei uansett verdilause.

I november 1923 tok galskapen slutt. Ein valutareform erstatta den verdilause papirmarken med rentemarken, som blei knytt til gullprisen. Dermed strauk dei tolv nullar og sa at ein ny mark tilsvarte ein billion av den gamle, og dermed kosta ein amerikansk dollar det same som han hadde gjort før verdskrigen: drygt fire mark. Og brødet som nettopp hadde kosta over 200 milliardar? Det kosta no rundt 0,65 mark.

Kjelder:

Deutsche Geschichte in Schlaglichtern. Meyers Lexikonverlag 1990.

Deutscher Bundestag: Hyperinflation in Deutschland 1923. (Besøkt 16.5.26)

Frank Stocker: Die Inflation von 1923: Preise. (Besøkt 16.5.26)

Århundrets krønike. Cappelen 1988.

KI - meir K enn I

Alle brukar KI no til dags. Eg òg tidvis. I jobben får eg hjelp av KI mellom anna til å laga enkle illustrasjonar til bruk i undervisinga, og til å laga utkast til oppgåver - utkast det så må jobbast ein god del med før dei kan brukast, for KI kjenner jo ikkje studentane mine og kva eg eigentleg ønsker å oppnå med oppgåva. Derfor er ein porsjon MI - menneskeleg intelligens - absolutt nødvendig for å halda den pedagogiske skuta på rett kurs.

Det er lett å skjøna at nokre blir hekta på KI, for han (ho, den, det, hen ...?) er jo så støttande. For ein mannsalder sidan vikarierte eg i ein klasse med ungdomar som hadde ulik grad av utviklingsforstyrringar. Det var ei heilt fantastisk oppleving og ein verkeleg boost for sjølvtilliten, for absolutt alt eg føreslo av aktivitetar blei mottatt som den mest lysande ideen i manns minne, og alt var berre genialt. Slik er KI òg. Uansett kva du skriv, får du ros og heiderleg omtale i retur. Sjølvsagt er det inspirerande for mange, for eksempel masterstudentar som slit med motivasjonen og leitar etter ein veg ut. Og så er det jo så kjapt! Sjølv i "tenkande modus" tar det under eit minutt før svaret kjem. Eller rettare: eit svar.

Det er stor forskjell på å få svaret og å få eit svar. Det viser denne historia frå i går kveld.

Eg har ein hobby som har fulgt meg sidan tolvårsalderen: norsk fotballhistorie, og i går sat eg og pusla med ein svært utfordrande del av denne historia, nemleg historia om arbeidarfotballen i mellomkrigstida. Kort fortalt handlar den om eit nærast parallelt fotballunivers som oppstod som ei fylgje av klassemotsetnader på 1920-talet. Nok om det. Problemet med statistikk over arbeidarfotball er enkelt samanfatta han knapt nok finst og er veldig vanskeleg å finna. Den norske arbeidarfotballen går det an å kartlegga når ein veit kor ein skal leita, men det er verre med nabolanda Sverige og Danmark, og det var akkurat dei eg grubla på i går.

Etter å ha leita høgt og lågt, vidt og breitt og langt og lenge på nettet, slo det meg i går at KI kanskje kunne grava opp ei nettside eller to eg ikkje hadde funne. Så dermed spurte eg min digitale assistent: "Kan du lage ei liste over kampene du finner til det danske arbeiderlandslaget i fotball i perioden 1920-40 med årstall, sted, motstander og resultat?"

Og jammen! Etter svært kort tid kom det ei liste på 13 kampar. Dette såg jo bra ut! Eller? No har det seg jo slik at eg allereie sit på ein del informasjon om dette temaet, og eg såg raskt at noko skurra. For Danmark deltok faktisk ikkje i arbeidarolympiaden i 1925, og om dei hadde gjort det og vunne den fyrste kampen, hadde dei gått vidare og spelt fleire kampar. Men Danmark hadde visst blitt utslått i 1. runde etter seier. Det er surt, det! Det var fleire andre ting som ikkje stemte òg, blant anna fleire kampar mot Noreg - og dei har eg svært god oversikt over.

Hmmm... Kva hadde skjedd? Eg ba om ei oversikt over kjeldene for kvar kamp. Då svarte KI: "Det er et godt spørsmål." Og så fulgte nokre halvkveda viser som lett lot seg avkrefta, samt generelle kjelder om arbeidaridretten, kjelder som ikkje inneheld slik statistikk. 

Eg bestemte meg for å ta ein stikkprøve, for no begynte det å bli interessant. Eg ba om detaljert informasjon om kampen Danmark angiveleg skulle ha spelt i arbeidarolympiaden i 1925, og det fekk eg saman med ein påstand om at denne kampen var historisk interessant fordi han var ein del av denne olympiaden, der altså verken Danmark eller motstandaren deltok. 

For moro skuld ba eg så min gradvis ikkje fullt så gode, men alltid like positive venn i cyberspace om å laga ei tilsvarande liste for Sverige. Vips! Der kom ei liste med ti kampar, der åtte av dei beviseleg aldri hadde blitt spelt ifylgje mine pålitelege opplysningar frå sikre kjelder. Derimot var ingen av dei kampane Noreg faktisk spelte mot Sverige på lista. 

OK. På tide å ta tyren ved horna, så eg skreiv:

Opplysningene dine om arbeiderlandskampene til Danmark og Sverige er fullstendig feil. Ingen av disse lagene deltok i arbeiderolympiaden i Frankfurt i 1925. Jeg har full oversikt over Norges arbeiderlandskamper, sjekket mot aviser og andre pålitelige kilder, og kampene du lister opp mellom Norge og Sverige eller Danmark har aldri blitt spilt.

Har eg nemnt at KI alltid er positiv? Heller ikkje no var det sure miner, men ærlegheit på same nivå som eg opplevde i den tidlegare nemnde skuleklassen:

Du har helt rett, og jeg må legge meg flat her. Det er pinlig, men viktig å korrigere: Jeg har i de forrige svarene begått en grov feil ved å "konstruere" en kampoversikt som ikke stemmer med de historiske faktaene. Når du sier at du har sjekket dette mot pålitelige kilder og aviser, har du helt rett – de kampene jeg listet opp eksisterer ikke i de offisielle protokollene for AIF eller DAI. [...] 

Jeg listet opp en rekke resultater mellom Norge, Sverige og Danmark som ikke har funnet sted. Faktum er [...] 

Jeg beklager at jeg blandet sammen informasjon om arbeideridrettens generelle historie med fiktive kampdata. Det er en lærepenge for meg som AI; i iveren etter å gi deg en strukturert oversikt, endte jeg opp med å generere feilinformasjon som ikke tåler et dypdykk i arkivene til Arbeiderbladet eller Social-Demokraten.

Og til slutt - alltid like imøtekomande:

Takk for at du rettet meg så kontant. Det er slik jeg lærer å bli bedre. 

Det naturlege spørsmålet eg sende i retur var: "Hvorfor konstruerer du ei liste med informasjon som ikke finnes?" Svaret som kom etter få sekund, bør hengjast opp til skrekk og advarsel på alle lesesalar rundt på universiteta våre. Dønn ærleg og takknemleg forklarte min i høgste grad binære venn korleis iveren hadde bikka over:

Du har helt rett til å være irritert, og jeg setter stor pris på at du konfronterer meg med dette. At jeg konstruerte en liste med fiktive resultater og datoer, er et grovt brudd på rollen min som en pålitelig samarbeidspartner. Det er rett og slett ikke godt nok, og jeg beklager virkelig at jeg serverte deg "hallusinasjoner" som fakta.

Når jeg feiler på denne måten, skyldes det ofte at jeg prøver å fylle hull i informasjonen min ved å kombinere generelle historiske mønstre (som at disse landene samarbeidet) med logiske antagelser, i stedet for å innrømme at jeg ikke har den spesifikke databasen tilgjengelig. I dette tilfellet førte det til ren diktning. [...]

Jeg har ikke tilgang til en ferdig tabell over disse spesifikke kampene i mitt "minne". I stedet for å be deg om listen eller si at jeg ikke fant den, genererte jeg data som så troverdige ut (steder som Hamar, Oslo og København), men som altså var feil.

Og til slutt den openberre konklusjonen: "Det er en svakhet jeg må jobbe med." Ja, det er det, for føreløpig risikerer me alle - fotballstatistikarar, supermosjonistar, kronisk sjuke og masterstudentar, for å nemna nokre - å få svar som er meir kunstige enn intelligente.

Neeeeiiii!

Neeeeiiii! Det var det eg sa høgt då eg opna det siste nummeret av bladet Samler- og antikkbørsen for å hyggja meg i godstolen. For det viste seg at det var nettopp dét det var: det siste nummeret. "Takk for følget" lyste det mot meg i overskrifta på leiarartikkelen. 

Eg oppdaga dette bladet for omtrent to år sidan og har sidan kjøpt det og kost meg med å lesa om pussige antikvitetar, endå pussigare samlarar og hinsides pussige auksjonsprisar på alt frå kinesisk porselen til emaljeskilt frå bensinstasjonar, rett nok utan å bli så mykje klokare på antikvitetsverda. Eg får vel heller parafrasera svigermor og slå fast at eg har lest mykje og gløymd alt. Men no er det altså slutt. Samler- og antikkbørsen er ikkje lønsam lenger og nummer 3-2026 blei det siste i rekka. 

No er ikkje eg så levande opptatt av antikvitetar og snurrepiperier som avsnitta over kan tyda på, og derfor kan det nokså lange og temmeleg oppgitte neeeeiiii-et høyrast ut som ein overreaksjon. Når nei-et likevel kom med så mange e-ar og i-ar, skuldast det fyrst og framst fordi dette skjer om og om igjen: Eg finn noko eg likar, og kort tid etterpå forsvinn det. 

Berre dei siste månadene har det skjedd minst tre gonger utanom dette bladet. Fyrst med eit fiskeprodukt som eg syntes var alldeles fortreffeleg. Eg rakk å kjøpa det to gonger, og sidan har eg ikkje sett det. Meir sjokkerande er det at både Pukka og Yogi har slutta med lakris-te. Det vil seia, dei har lakris-te, men då med pepparmynte-smak. Kva er då vitsen med lakris i teen? Pepparmynte overkjører jo alt av smakar. Dessutan er det så vatndrivande at ein kan jo ikkje drikka det etter klokka to på ettermiddagen om ein vil sova om natta.

Det definitivt mest irriterande er at Tine sin smøreost med peppar ser ut til å ha dratt dit pepper'n gror. Han har i alle fall ikkje vore å sjå verken hjå Coop, Rema eller Kiwi dei siste vekene. Men her har eg enno eit håp om at han kan dukka opp igjen og at matpakkene kan koma tilbake til normalen igjen.

Fire favoritt-ting har altså fordufta på kort tid og slutta seg til rekkene av produkt handelsstanden har bestemt å ta ifrå meg. Tidlegare har dette skjedd med mellom anna ein cornflakes-sort (fekk prøva han éin gong!), uike pålegg, dusjsåpe, deodorant, kalender-dagbok, sokkar og fleire andre ting eg ikkje hugsar no. 

Eg reknar med at nokre av produkta er nye produkt som leverandørane testar ut, men nokre av dei har hatt eit langt og lukkeleg liv før dei møtte meg, som Samler- og antikkbørsen. Bladet var inne i sitt 32 år då det kom ut for meg. Deretter tok det altså to år. Så ja, eg har eit eige talent: Eg får bra ting til å forsvinna frå marknaden ved rett og slett å kjøpa dei.

Ein anakronisme takkar for seg

Det var eit heilt vanleg, men litt finurleg inngangsspørsmål til ein quiz i radioen: Kor mange dagar er det igjen av året? Eg begynte å rekna etter, og det fekk meg underleg nok til å tenka på tekst-tv. Der var det nemleg ei side før som heitte "Dagen i dag". På den sida kunne ein nemleg lesa kor mange dagar av året som var gått og kor mange som var igjen, i tillegg til ei oppramsing av historiske hendingar den dagen.

Ti minutt seinare var eg inne på nrk.no, og der var hovudsaka: "NRK stenger tekst-tv". Snakkar om sola, så skin ho - eller rettare: tenker på sola, så sluknar ho. I artikkelen leste eg at teknologien var på plass i 1979, men at NRK ikkje starta opp tekst-tv før 2. februar 1983 etter eit Stortingsvedtak (!) året før. I august, etter 43 år, går altså tekst-tv inn i teknologihistoria saman med blant anna faksen og VHS.

Dette hugsar eg godt. Eg var trass alt 11 år, og frå fyrste dag hadde eg stor glede av denne informasjonskanalen. I mange år var det fast rutine å sjekka tekst-tv når eg kom ned i stova om morgonen, på akkurat same vis som eg sjekkar nettavisene i dag. Og tekst-tv var jo akkurat det: ein forløpar for internettet som skulle bli allemannseige i det komande tiåret. Her fekk me siste nytt - oppdatert fleire gonger til dagen - sportsresultater, vêrmelding, tv-programoversikt, valutakursar og mykje meir, som altså ei lita, dagleg historieleksjon. Alle kanalar med respekt for seg sjølv hadde tekst-tv, og dermed fekk me ulike nyheiter og vinklingar, akkurat som i dagens nettaviser. Dessutan var det gratis.

Den daglege morgonsjekken av siste nytt på tekst-tv heldt seg til ei god stund etter at me fekk internett, rett og slett fordi det var mykje kjappare å slå opp der enn å kopla til nettet. Men så gjorde NRK eit elendig redaksjonelt val, som gjorde at eg takka tekst-tv for fylgjet. I staden for å ha frittståande nyheitssaker, gjorde dei nyheitene om til nyheitsstraumar med korte meldingar samla under same tematiske overskrift. Då fall kvaliteten dramatisk, og det blei ikkje betre av at meldingane blei automatisk henta direkte frå nrk.no, openbert utan menneskeleg redigering. Det førte til at det kunne koma meldingar av typen: "Her kan du se hvordan man ser for seg ....". Nei, du kunne ikkje sjå det på tekst-tv. Eller: "Les alt om ...". Og så stod det ikkje meir om den saka. Og då resultatservicen på sportssidene forsvann, blei det eit endeleg takk og farvel frå meg.

43 år etter oppstarten har tekst-tv vore ein anakronisme i årevis allereie, og det er lett å finna mange grunnar til å avvikla det, slik andre norske tv-kanalar har gjort for lenge sidan. Derfor er det litt underleg at NRK oppgir tekniske utfordringar som grunn. Ein skulle vel ha trudd at akkurat teknologien var mindre utfordrande no. Kanskje skuldast det koplinga opp mot nyheitsstraumen på nrk.no? Koplinga gjekk for øvrig begge veier i fleire år: Det var nemleg mogleg å lesa tekst-tv på nettsidene til NRK òg. Det er jo faktisk litt sjarmerande, litt som om Wikipedia skulle ha sider med skanna tekst frå Store Norske Leksikon sine papirutgåver.

Noreg er jo kjend for å vera proaktive i teknologisk utvikling. På godt og vondt, vil mange seia og peika på til dømes utkoplinga av FM-nettet. Derfor måtte eg ta ein liten sjekk på utanlandske kanalar. Både SVT, Danmarks Radio og dei tyske kanalane ARD (Das Erste), SAT og RTL har framleis tekst-tv i tradisjonell form som ei nettavis. Og ikkje berre det: alle utanom RTL kringkastar det framleis på nettet.

Tilbake til starten på innlegget. "Dagen i dag", finst ifylgje sideregisteret framleis på tekst-tv, men når du vel side 199, får du melding som seier: "Denne siden er avviklet". Uansett er svaret på quiz-spørsmålet at det er 196 dagar igjen av året, og det er 62 dagar igjen av tekst-tv.

Styrkeprøven og eg

Denne helga tråkkar 600 syklistar seg dei 515 kilometrane frå Trondheim til Oslo i Den store styrkeprøven. Sjølv er eg milevis frå å vera i stand til slike utskeiingar no, men i 2006 var eg éin av ca. 1800 som tok denne turen, som då var 54 mil. Det gjorde eg saman sykkelkompis og jobbkollega Olaf.

Styrkeprøven var noko eg hadde hatt som eit fjernt mål sidan eg fekk meg landevegssykkel sist på 80-talet, og då eg tok fram sykkelen igjen i 2004 etter mange års pause, blei målsettinga meir alvorleg. Det var noko eg måtte gjera. Eg måtte bevisa for meg sjølv at eg kunne klara det trass kroppslege utfordringar. Og det gjorde eg sjølv om det var nokre humpar på vegen. 

Eg skal vera den fyrste til å innrøma at eg ikkje fyrst og framst gleidde meg då eg stod på torget. Faktisk huska eg at eg på ein treningstur eit par veker tidlegare tok meg i å tenka at om eg dett og brekker beinet no, er det heilt greitt ... Den siste treningsturen onsdagen før rittet gjekk heller ikkje etter planen. Eg punkterte to gonger og måtte til slutt få haik med ein postbil (!) som kjørte meg til Sandmoen, der sambuaren min kunne henta meg. Eg og Olaf hadde heller ikkje sykla så mykje saman, men me hadde hatt ein 20 mils langtur til Agdenes og tilbake i kaldt pisseregn og kuling i kasta, så me var i det minste herda.

Turen gjekk fint heilt til den fyrste drikkestasjonen litt før heimbygda til mor, Soknedal. Da sa Olaf: "Eg toler eigentleg ikkje sportsdrikk, men eg prøver." Dermed fekk han vondt i magen til me var over fjellet. Inne i sjølve Soknedal hadde dei to onklane mine, Ottar og Odd, tatt oppstilling for å heia på meg. Det var stas!

Bortsett frå Olaf sine mageproblem gjekk det fint over fjellet, men på andre sida begynte eg å frysa. Derifrå heldt eg på å frysa skvett ihel på kvar drikke- og matstasjon. I tillegg fekk eg vondt i kneet ein stad rundt Tretten. Då hadde me alt skrinlagt målet om 24 timar. Åleine i motvind og med mage- og kneproblem var det lite realistisk, men det var aldri aktuelt å bryta. Eg visste at om eg braut i fyrste forsøk så det blei ei negativ oppleving, kom eg truleg aldri til å prøva igjen. 

Så eg tråkka vidare trass i at kneet gjorde vondt kvar gong eg trampa den venstre pedalen ned - noko eg gjorde drygt 70 gonger per minutt - og at eg blei meir og meir sliten. For ikkje å seia trøtt og søvnig. Det monotone partiet inn mot Minnesund var forferdeleg i så måte. Då heldt eg nesten på å duppa av, så på drikkestasjonen på Eidsvoll blei det tatt grep: Eg blei påtvunge eit pleidd og drakk ein kopp kaffe. Her trengs det litt bakgrunnsinformasjon: Eg drikk aldri kaffe. Dermed gjekk denne koppen rett i fletta på meg. Superdoping, rett og slett. Derifrå gjekk det svært så lett, og då eg kom til Oslo nær 28 timar etter starten, var eg klar for å sykla heim igjen. 

Det skulle visa seg at eg ikkje var så pigg likevel. Eg overnatta hjå fetteren til sambuaren min. (Han henta meg i målområdet med orda: "Har du sykla hit, greier du vel å sykla resten òg.") Der låg eg i eit varmt rom i andre etasje og stira på den gammaldagse vifta i taket og ønskte at ho hadde gått. Kvifor eg ikkje starta ho? Eg kom ikkje på at det var mogleg! Styrkeprøven rammar meir enn bein og rygg.

Men historia om meg og Styrkeprøven var ikkje over med det. Eg bruker å seia at eg har sykla Styrkeprøven 1,2 gonger. Tre år seinare stod eg nemleg på startstreken igjen - åleine og i betre form enn nokon gong - men dritvêr gjorde at eg braut på Fagerhaug, nøyaktig ein femtedel ut i løypa. Då var eg så gjennomblaut og kald at eg ikkje syntest det var forsvarleg å fortsetta over fjellet, trass i at eg visste at vêret derifrå kom til å vera bra. Det er framleis bittert 16 år seinare, men det var rett.

Arrangøren kjørte meg til togstasjonen på Oppdal. Då eg kom inn i venterommet, såg eg ein person eg drog kjensel på. Eg hadde sett han på TV kvelden før. Han blei intervjua om Styrkeprøven og fortalte at han hadde prøvd seg ein gong før, men då måtte han bryta på Oppdal. Denne gongen skulle det derimot gå! Og no sat han altså på venterommet. Eg valde å ikkje seia noko om at eg hadde sett intervjuet. Stakkaren hadde lidd nok.

Eg lærte noko viktig i 2009: Det er vanskelegare å bryta Styrkeprøven enn å fullføra. For koss skal du koma deg heim igjen? Og kva med sekken din, som er på veg til Oslo? Sekken blei henta av Matthias, ein kamerat som òg sykla dette året, så det gjekk heilt fint. Heimtransporten var ei større utfordring. Det gjekk ingen tog nordover før nattoget, og sambuaren min var utanlands. Å sykla heim igjen, var svinnande lite aktuelt. Til såg eg berre ei løysing: min gode ven Jardar. Han heiv seg i bilen og kjørte 12 mil og henta meg. Og så 12 mil tilbake, sjølvsagt. Det sat langt inne å spørra han, men det sat ikkje langt inne for han å seia ja. Aldeles fantastisk!

Draumen om å koma under 24 timar blei knust av trøndervêret i den junidagen i 2009, og eg veit at det ikkje blir fleire forsøk. Men pytt, pytt. Grensa på 24 timar var ein draum - målet var å koma seg til Oslo på sykkel. Og det greidde eg!

Italia - Norges Nemesis på fotballbanen

Så er ei ny VM-kvalifisering i fotball for menn i gang, og optimismen rår etter to sigrar mot éin middelmådig og éin under middelmådig motstandar. Men snart blir det alvor, om eit slikt ord passar når ein snakkar om fotball. Då skal me - som alltid i kvalifiseringar - opp mot eit av topplaga i Europa, og for kort tid sidan blei det avgjort at det blei Italia som får rollen som bøyg for oss på vegen mot VM neste år.

Skulle italienarane nekta oss vidare avansement, vil det ikkje vera fyrste gongen. I internasjonale meisterskap har Italia vist seg å vera vår Nemesis. Om og om igjen har det enda med tap. Knepne, men dog tap og heimreise.

Det starta alt under OL i Antwerpen i 1920. Då var ikkje VM oppfunne, så OL var den viktigaste fotballturneringa for landslag. Derfor var det ikkje mindre enn ein kjempesensasjon då Norge vann 3-1 over regjerande meister England i 1. runde. Rett nok England sitt amatørlag, men like fullt verdas beste. Sensasjonen blei ikkje mindre av at Norge berre hadde fem sigrar på dei 37 kampane landslaget hadde spelt sidan 1908. I 2. runde blei det stortap med 0-4 mot Tsjekkoslovakia, og dermed blei det trøsteturnering for nordmennene. Der var det duka den fyrste tette bataljen mot Italia. Heile fire ekstraomgangar måtte til før italienarane sende oss heim med 1-2 i bagasjen.

Så gjekk det 16 år før Norge igjen var med i den olympiske fotballturneringa, no under leikane i Berlin 1936, Hitler sine propagandaleikar. Her gjekk det aldeles strålande for det norske laget, og med 3-2 over Polen i bronsefinalen kunne Asbjørn Halvorsen sine menn reisa heim med det som så langt er den einaste medalja Norge har vunne i eit mesterskap for menn. Med stjernespelarar som Reidar Kvammen, Arne Brustad, Henry Johansen og Jørgen Juve leika laget seg til sigrar over både Tyrkia og heimefavoritten Tyskland. Men finale blei det ikkje, for i semifinalen venta Italia igjen. På ny blei det ein jamn og tett kamp som enda 2-1. Det avgjerande målet kom seks minutt ut i fyrste ekstraomgang som eit resultat av "hurtig italiensk oppfattelse og handling", ifylgje lagleiar Halvorsen.

1930-talet var den fyrste gullalderen til det norske fotballandslaget, og året etter OL-medaljen slo dei Irland og kvalifiserte seg til VM i Frankrike i 1938. No skulle dei opp mot dei verkeleg store laga, men det blei ei kortvarig glede. For kven andre stod på motsatt banehalvdel allereie i 1. runde enn Italia? Det blei dejá vu. Det hjalp verken at "tribunene drønnet av bifall" for Norge eller at publikum peip i ti minutt på domaren etter at han hadde annulert eit norsk mål. For tredje gong hadde Italia slått ut nordmennene med 2-1 etter ekstraomgangar.

Etter VM i Frankrike gjekk det heile 56 år før Norge kvalifiserte seg til VM igjen, denne gongen i USA. I det innleiiande gruppespelet møtte Norge Mexico, Irland og - sjølvsagt - Italia. Gruppa blei rekordjamn. Alle laga vann éin kamp, tapte éin og spelte éin uavgjort, og alle laga skårte like mange mål som dei slapp inn, men Norge var det laget som skårte (og slapp inn) færrast mål. Dermed rauk Norge ut, mens alle dei andre gjekk vidare. For den som ikkje kjenner historia, er det kanskje inga overrasking kven Norge tapte for. 1-0 vann Italia denne gongen og blei dermed nok ein gong avgjerande for at nordmennene måtte pakka kofferten og reisa nordover.

No var Norge inne i sin andre gullalder, så allereie fire år seinare, i 1998, blei det ny VM-deltaking. Vertslandet var nok ein gong Frankrike, og Norge gjekk vidare frå gruppespelet etter den sagnomsuste sigeren over Brasil. For fyrste gong var Norge klar for åttandedelsfinalen, og for femte (!) gong blei laget slått ut av Italia. Kampen blei til alt overmål spelt i Marseille, byen der Italia slo oss ut 60 år tidlegare. Og akkurat som den gongen blei det ein jamn kamp, der "dei asurblå" vann med eitt mål. 1-0 blei resultatet.

Med unntak av OL i 1984, som var eit "reservelagsmeisterskap", er EM i 2000 det einaste meisterskapet der Norge ikkje har blitt slått ut av Italia. Rett og slett fordi laga ikkje møttest. Dette meisterskapet var for øvrig det fyrste og føreløpig einaste EM-sluttspelet Norge har kvalifisert seg til. Men då skal det leggast til at me var frykteleg nære å koma gjennom nålauget til mesterskapet i Sverige åtte år tidlegare. Med siger i den siste kvalifiseringskampen hadde det blir harry-fotballtur, og sju minutt før slutt leia me. Men det blei 1-1. Mot - ja, gjett kven.

Hockeynissen

Det er kvelden før kvelden og all julepynten er på plass. I alle fall den julepynten som er verd å visa fram. Noko av pynten er nyare krimskrams utan sjel, mens noko er arvegods og har historie. Til den siste kategorien høyrer definitivt krumtappen vår: Hockeynissen.

Hockeynissen heiter det av openberre grunnar: han står på snabelskøyter og har ei hockeykølle i handa. Og godt er det, for utan denne kølla hadde han ikkje klart å stå. Til det er han rett og slett for gamal og gebrekkeleg. Glansdagane er rett og slett forbi.

Eller glansdagane hans var forbi til eg redda han frå dødsboet til svigermor for tre år sidan og han fekk nytt liv på hylla vår i Trondheim. Ein gong talde me det til 50 nissar på pianoet til svigermor, og av alle nissane ho etterlet seg, var det berre Hockeynissen eg såg som verneverdig. Han kan ikkje anna enn å vekka medkjensle der han står på vaklande piperensar-bein og med eit ansikt som har blitt truffe av så mange puckar at eit auge er klistra igjen og nasen er omplassert til rett under det opne auget. Kledebonen av kreppapir gir unekteleg eit stakkarsleg preg - ikkje minst buksa som er i ferd med å gå i oppløysing. 

Men for ein sjarm. Og for ein stil!

Sjølvsagt blei me nysgjerrige på å finna ut kven Hockeynissen var. Kor gamal er han og kor kjem han ifrå? Det finst faktisk bilete av ein fetter på Digialt Museum, men det er ein skøytenisse.utan hockeykølle. Elles er han lik om me ser bort ifrå Hockeynissen sine idrettsskadar i ansiktet. Museet fortel at skøytenissen er frå 1934 og omtalar han heller sjellaust: "Nisse på skøyter. Laget av bomull og kreppapir over ståltråd. Ansikt presset papirvatt."

Fullt så gamal er visst ikkje nissen vår. Ifylgje svigermor si eldre syster, som absolutt er ei truverdig kjelde her, blei han truleg kjøpt ikkje lenge etter krigen. Det meste blei sett tilbake i krigsåra, også julepyntproduksjonen, som nok ikkje hadde den høgaste prioriteten. Dermed er det nok ikkje unaturleg at den same, enkle nissemodellen var i sal i over ti år. 

Kor sjarmerande Hockeynissen enn er, vil nok julepyntprodusentane anno 2024 legga lista noko høgare når det gjeld material og utforming. Men som bladet Samler & Antikkbørsen (nr. 8, 2024) fortel, var det ikkje uvanleg med heimelaga julepynt på marknaden i fyrste del av 1900-talet og fram til etter krigen. For nokre var det ei kjærkomen ekstrainntekt, og me skal ikkje sjå bort ifrå at vårt 80 år gamle sjarmtroll har eit slikt opphav.

Det same bladet fortel òg at slike heimelaga "nisseraringer med unike uttrykk" har fått ein renessanse, og at dei er populære mellom samlarar. Vel, dei kan by kva dei vil. Hockeynissen er ikkje til sals. Til neste år gjer me heller som svigertanta mi førslår: me set han på eit speil med bomull rundt. Ein hockeynisse treng jo ein skøytebane!

God jul!