Tidenes beste frå Hjelmeland?

Det 90 km lange Vasaloppet i dag blei meir spennande enn vanleg for oss som har røter i Hjelmeland kommune i Rogaland. Omlag 15 km frå mål rykka hjelmelandsbuen Audun Laugaland og fekk etter kvart ei luke på 40 sekunder. Han såg energisk og sprek ut, og 5 km før mål var kommentatorane på svensk TV sikre på at han ville vinna. "Det är bara en som kan ta från honom sägeren, och det är han själv," sa dei. Underteikna trudde ikkje det han såg der han sat og hoppa i sofaen. 

Knappe 2 km før mål var det framleis 20 sekunders luke, men bak gjekk det styggfort, og Audun var tom for krefter. 400 m før mål blei han tatt igjen. Underteikna fall litt saman i sofaen, som ein gjerne gjer etter ei nær-siger-oppleving, og Audun Laugaland stupte over mål til ein 4. plass.

Etter målgangen låg han lenge utslått og nedslått i snøen. I intervjua kjempa han med følelsane etter å ha vore så nær den store sensasjonen. Han hadde riktignok både 8. og 9. plass frå før, men ingen trudde vel på ein siger til Hjelmeland i verdas største skiløp. Lysløypene i Bjødnabu er jo ikkje nettopp navlen i skiverda. Audun var sjølvsagt skuffa, men også stolt av innsatsen sin, sa han. Og det er det all grunn til. Ikkje berre er det karrierebeste etter fleire år like under toppen i langløpssirkuset, men det er ei av dei beste prestasjonane i Hjelmeland si idrettshistorie. Kanskje den beste.

Det har vore idrettslag i Hjelmeland i over 100 år, men det har ikkje vore så mange høgdepunkt å visa til resultatmessig. Underleg nok har dei beste resultata kome vinterstid, trass i at ein vanleg Ryfylkevinter med plussgrader og regn i berre liten grad inviterer til klassisk norsk vintersport. Eit aktivt skøytemiljø på Fister resulterte i to NM-gull (1979-1980) og deltaking i to VM i kortbaneløp (1975-76) for Jostein Staurland. Alle desse meisterskapa var rett nok uoffisielle, men VM er VM, og NM-gull er NM-gull - også om heile sporten bokstaveleg talt blei lagt på is her i landet året etterpå på grunn av lita deltaking. Ein annan VM-deltakar frå Hjelmeland var syklisten Håvard Nybø som var med i landevegsrittet i 2009, og som gjekk til topps i Rogaland GP same år. 

Utover dette har det blitt med eitt og anna kretsmeisterskap til idrettslaga i Hjelmeland, mellom anna i 1979, då fotballaget i Årdal tok meisterskapet i 7. divisjon. Dessutan gjorde Fister det så bra i volleyball rundt 1990 at dei nesten rykka opp i 2. divisjon.

Det var altså eit sjeldant idrettshistorisk høgdepunkt for hjelmelandsbuen me såg i Mora i dag, og neste år blir det endå betre. For då er Audun Laugaland bitte litt sterkare og held heilt inn.

Cornelius Cruys

Under åpningsseremonien  til OL i Sotsji før helga var det en kavalkade over høydepunkta i Russlands historie. En ikke ubetydelig del av innslaget var viet tsar Peter den store, og det ble ganske riktig sagt at han bygde opp den russiske marinen. Det de norske kommentatorene dessverre ikke sa noe om, var den avgjørende rolla stavangergutten Nils Olsen - bedre kjent som admiral Cornelius Cruys - spilte i dette arbeidet.

Nils Olsen ble født i Stavanger rundt 1655 og tok hyre på et nederlandsk skip i 14-årsalderen. Etter hvert tok han navnet Cornelius Cruys og slo seg ned i Amsterdam. Han livnærte seg blant annet som skipsbygger, karttegner og skipsfører, og på den måten fikk han stor innsikt i alt som hadde med skip og skipsfart å gjøre. 

Peter den store ville gjøre Russland til ei stormakt. For å klare det, trengte han en marine, og for å få det trengte han hjelp av de som kunne sjøfart best: nederlenderne. Derfor reiste han til Nederland i 1697. Noen av Cruys' rivaler foreslo at han kunne være rett mann for jobben - ikke så mye fordi de beundret ham, men vel så mye for å bli kvitt ham. Russland ble tross alt sett på som noe mellom Europas bakgård og Helvetes forgård, så sjansen for at han skulle komme levende tilbake, vurderte de nok som liten.

Cornelius Cruys gjorde derimot stor lykke i Russland. Over natta gikk han fra å være underekvipasjemester av 3. rang ved det nederlandske admiralitetet til å være viseadmiral i den russiske flåten, som riktignok ikke eksisterte ennå. Oppdraget var jo å bygge opp nettopp den flåten. Det gjorde han og ble en av tsarens nærmeste medarbeidere. Han var øverstkommanderende i Østersjøflåten og bidro sterkt til at Russland nedkjempet svenskene ved Poltava i 1709.

Cruys ble i Russland til han døde i 1727 til tross for at han hadde flere fiender som prøvde å stikke kjepper i hjulet for ham. Han ble blant annet Russlands første admiral, og han var borgermester i Taganrog.

I fødebyen Stavanger har Cornelius Cruys fått både ei gate og en statue, men han er lite kjent blant nordmenn. Historia om den fattige stavangergutten som ble tsarens høyre hånd er spennende lesing. En kortversjon finnes på Norsk biografisk leksikon, men den som vil fordype seg mer, kan kose seg med Torgrim Titlestads biografi Tsarens admiral (1999).

Hockeysveis

Før jul kom det ut eit album med Pondus på esperanto med tittelen Maltrafoj, som kan omsettast med "missar". Eg var med i sluttfasen av korrekturlesinga, og la det vera sagt med ein gong: Pondus er ikkje lett å omsetta. Her haglar det med slang, metaforar og allusjonar, og språket spenner seg over eit vidt stilspekter. Og når dette så skal omsettast til eit internasjonalt publikum med ulik språkbakgrunn... Ja, du forstår problemet.

I ei av stripene er det snakk om Pondus sin hockeysveis på 80-talet. Det norske ordet kjem av at denne frisyren i si tid var populær blant ishockeyspelarar, men slik var det ikkje i alle andre land, og då var det grunn til å tru at denne referansen ikkje ville bli forstått. Altså kva skulle me kalla hockeysveisen på esperanto?

Eg spurte språkmektige kollegar på universitetet og fann ut at den folkelege frisyren hadde mange ulike - og til dels svært folkelege - namn på ulike språk.

På fransk heiter det grevlingsveis ("coupe de blaireau"), og det er jo ikkje ei dårleg samanlikning. Underlegare er det engelske "mullet", mulle på norsk - ein særdeles hårlaus fisk. Nederlendarane kallar det ei matte ("mat"), og i Tyskland har dei eit heilt eige, sjølvkomponert ord: Vokuhila. Det er ei forkorting for "vorne kurz, hinten lang", som tyder "kort framme og langt bak".

Min italienske kollega, Vanessa, kom ikkje på noko italiensk ord for frisyren som lyste mot henne på PC-skjermen, så ho sende spørsmålet vidare til ei venninne. Svaret var at denne frisyren ikkje fanst i Italia, og endå mindre eit ord for det. Og om det skulle finnast eit ord for det, ville venninna helst ikkje kjenna til det...

I den store, spansktalande verda veit dei kva ein hockeysveis er, men dei er ikkje heilt einige om kva han skal kallast. I Spania kallar dei det treffande nok ein mopp ("las greñas"), medan dei i Argentina snakkar om cubansk hår ("cubana"). Kva dei kallar det på Cuba, veit eg ikkje...

Ikkje le for høgt og lenge om du likte argentinarane sin harselas med cubanarane. Eg har nemleg latt meg fortelja at det islandske uttrykket for hockeysveis tyder norsk hår.

Alle desse ulike orda og uttrykka for å skildra ein frisyre viser tydeleg kor samanfletta språk, tankesett og kulturreferansar er, og at det som er openbert for den som snakkar eitt språk, kan vera totalt uforståeleg for den som snakkar eit anna.

Så kva gjorde me i Pondusstripa? Esperanto har - så langt me fann ut - ikkje noko eige ord eller uttrykk for hockeysveis, så me gjorde det enkelt: langnakka hår. Om du lurer på kva det heiter på esperanto, må du nok kjøpa albumet...

Bingo?!

Det er cupfinaletid. I dag vann Stabæk damefinalen, og i morgon møtes Rosenborg og Molde til årets store fotballfest på Ullevål stadion. Kampen blir sendt på NRK, med Arne Scheie som kommentator for aller siste gong. Han gir seg visstnok som fotballkommentator, og i samband med det blei han intervjua i Morgennytt.

Eit naturleg spørsmål var kva han trudde om den føreståande kampen. Scheie rekna med at det ville bli ein god og jamn kamp, og han håpte at det ikkje ville enda med straffesparkkonkurranse. For, som han sa: "Straffesparkkonkurranse er bingo."

Men er det verkeleg det? Eg var sjølv veldig skeptisk til å avgjera viktige kampar, som t.d. internasjonale finalar, på den måten, men no ser eg litt annleis på saka.

Fotball handlar om å få ballen i mål flest gonger, og når ingen av laga er flinkare enn det andre til det i løpet av den tilmålte tida, er det berre rett og rimeleg å sjå kven som er flinkast under lettare føresetnader: Kort avstand og ingen plagsomme forsvarsspelarar. Er dette bingo? Nei, sjølvsagt er det ikkje det. Me snakkar om grovt overbetalte jyplingar som bruker heile den korte arbeidstida si på å trena på nettopp dette: å få ballen i mål. Og då må ein forventa at dei greier nettopp det på 11 meters hald med nesten tomt mål. Det skal ikkje vera eit spørsmål om flaks.

Ein straffebom er resultatet av eitt av to: Anten er det ein dyktig keeper, eller så er det ein udyktig straffeskyttar. Det er ikkje uflaks. Straffeskytarar som kallar seg toppidrettsutøvarar kan rett og slett ikkje skulda på slikt med mindre dei sklir på det blaute, glatte graset eller skolissa går opp i det dei skyt - og det skjer veldig sjeldan. Dessutan høyrer det med til stillingsbeskrivelsen deira å sjekka skolissa.

Ein periode hadde ein eit velmeint forsøk med golden goal, eller "fyrste målet vinn", som me kalte det heime i Årdal på 80-talet. Tanken var god, men ikkje så realistisk, viste det seg. Etter 120 minutter var beina møre og angsten for baklengsmål større enn lysta til å skåra sjølv, så det enda gjerne slik det hadde gjort så mange gonger før:

Straffekonkurranse for å sjå kven som var flinkast til det enkle. Eg har kome fram til at det er det beste og mest rettferdige. Fotball handlar trass alt om éin ting: Å sparka ballen i mål.

Blå-blå (eller dobbelt opp, om du vil)

[Dette innlegget blei fyrst publisert på bloggen Språkkalender 2013 den 29. oktober under tittelen "Blå-blå". Eit par små trykkfeil er retta opp her.]

Landet har fått ei ny regjering, og den er blå-blå. Samansetninga blå-blå viser til at det er to borgarlege – altså blå – parti som har gått saman om å danna regjering, men på norsk kan me gjenta ord, særleg adjektiv, for å uttrykkja fleire andre tydingar og nyansar.

For å uttrykkja at noko utviklar seg i ei bestemt retning, kan me til dømes gjenta eit adjektiv i komparativ. Ein som nettopp har vore sjukmeld kan svara betre og betre på spørsmålet om korleis det går. Og når det gjeld korleis det går med norskstudentane mine, både håper og trur eg at dei lærer meir og meir norsk, og dermed blir flinkare og flinkare. Det treng ikkje vera ei positiv utvikling. Det blir til dømes fleire og fleire arbeidslause i Europa.

Men når me gjentar eit adjektiv i grunnforma (positiv), har det ei heilt anna tyding. Då hintar me om at akkurat dette adjektivet ikkje er så treffande i denne situasjonen:

- Denne kaka var ganske god!

- Vel, god og god.

I slike situasjonar er det vanleg å ha med ein eller annan markør som understrekar skepsisen, som til dømes vel eller nja. Eller me tyr til fru Blom:

- Var kaka god?

- God og god, fru Blom.

Det same kan me gjera med substantiv òg når me meiner at tingen me snakkar om knapt nok er verdig substantivet me bruker. Ein som eig ein rustholk som er nær ved å ramla frå kvarandre, kan svara slik på spørsmål om han har bil: Bil og bil, fru Blom, eg har då ein…. Og når det gjeld spelet til Rosenborg BK, er fotball og fotball ei god skildring.

Andre lag derimot – særleg på Sør-vestlandet -  spelar ein finfin fotball. Denne fordoblinga forsterkar det positive i adjektivet, men den blir berre brukt ved adjektivet fin. Det blir feil å seia at noko er brabra eller storstort.

Reiserute

Snefrid hadde eit ærend på Tunga i Trondheim, og derfor kika me på korleis det var å koma seg dit med buss frå Risvollan. Til å hjelpa oss hadde me busselskapet AtB sin utmerka reiseplanleggar på nettet.

Me tasta inn avreisestad og reisemål og fekk opp ei lang liste med avgangar. Det viste seg slett ikkje å vera noko problem å bussa denne strekninga, om enn ikkje alle forslaga var like freistande. Eg oppdaga til dømes dette ganske kreative forslaget:

Ta buss 8 frå Risvollan kl. 23.51 og gå av på Samfundet. Der må du venta i 13 minutter på buss nummer 5 som kjører deg til Østre Berg. Dit kjem du klokka 00.25, altså 34 minutt etter at reisa starta.

Så må du venta igjen. På Østre Berg. I fire timar og 25 minutt. Eg håper det er busskur med tak på Østre Berg.

Klokka ti på fem - 04.50 - kjem endeleg buss 94 og fraktar deg til iskremfabrikken, noko som tar fem minutt. Då kan det tenkast at du angrar på at du ikkje like greit tok beina fatt då du kom til Østre Berg, for ikkje å seia då du gjekk på bussen på Risvollan. 

Mellom Risvollan og Tunga er det ca. 5,5 km langs den kortaste vegen. Stipulert reisetid: fem timar og fire minutt.

AtB skal få eit lite gratisråd av meg: Programmer reiseplanleggaren slik at ruter som får eit opphald på over t.d. 20 minutt blir filtrert vekk. Det ser liksom ikkje så innbydande ut når ein busstur i byen tar lengre tid enn ein sykkeltur til Oppdal.

Det var Viking her, og det var Viking der...

For snart 25 år sidan var eg på cupfinale i handball i Storhallen i Stavanger. Dette var på den tida Stavanger kjempa med Grenlandsområdet om å vera navlen i Handballnorge. Stavanger IF var nok det beste laget i landet det året, men akkurat denne kvelden blei dei slått av byrivalen Viking, som dermed tok sitt fyrste handballmeisterskap.

Sidan blei det fleire meisterskap på både SIF og Viking før lufta gjekk ut av Stavangerhandballen. Då fusjonerte dei to klubbane under namnet Viking Håndball, og sidan har det vore bob-bob. I fjor rykka laget ned frå eliteserien, og speler altså no i 1. divisjon, der det var sesongopning i helga.

Viking opna sesongen på bortebane, i Bergen. Mot Viking. Det var altså Viking mot Viking, eller rettare Viking TIF mot Viking Håndball, eller som det heitte på tekst-tv: Viking (Ber) - Viking (Sta). For å gjera forvirringa endå litt større: Viking (Ber) har blå trøyer og kvite bukser, ikkje ulikt Norges beste fotballag, Viking FK - i Stavanger.

Det er langt i frå fyrste gong at norske lag møter seg sjølv i døra på denne måten. I 1915 møttest Kvik (Halden) og Kvik (Trondheim) i semifinalen i fotballcupen, og sju år seinare møttest dei igjen i kvartfinalen. Haldensarane vann forøvrig begge oppgjera. Dessuten var det fleire møte opp gjennom åra mellom S&FK Lyn frå Oslo og Lyn frå Gjøvik til dess den siste klubben endra namnet til Gjøvik/Lyn etter den 2. verdskrigen. I tillegg har det vore brukbare Ørn-klubbar både i Trondheim og Horten utan at eg veit sikkert om dei har spelt mot kvarandre nokon gong. Ikkje minst bør det nemnast at Rosenborg heiter Rosenborg fordi dei ikkje fekk lov til å heita Odd. Det var (og er) nemleg namnet til Skiensklubben som var nærast einerådande på den tida RBK blei stifta.

Men tilbake til Viking - Viking. Eg reknar med at det var god stemning og at samtlege Vikingspelarar - såvel på heimelaget som på bortelaget - følte at kampsongane og heiaropa på tribunen varma. Til slutt enda det med åttemålssiger til Viking, og dermed ligg Viking både øvst og nedst på tabellen etter ein serierunde. Og nettopp det er kanskje rekord i norsk idrett.

Heia Viking!